आखाजी - लोकवाड्मयना वाहता झिरा ! लेख - प्रा. डॉ सदाशिव सूर्यवंशी, धुये

************************************

  खान्देशम्हान लोकदैवतस्नी मोठी आरास से, खाद्यसंस्कृतीनी मिरास से, सनपाव्हननी रेलचेल से…. या समद्याा गोष्टी लोकसंस्कृतीनी निथ्थय धार कसी खयखय व्हायी ऱ्हायनी येन्हा जीताजागता नमूना सेत. आजबी खान्देशनी माटीले संस्कार आनी संस्कृतीना सुगंध से, मानोस पेऱ्हा तरी मानोस उगी जाई हायी आठली माटीना गुन से. ढोरडंगरनी दावनले, गाई म्हशीस्नी गव्हानले चारानी आनी दुधन्या धारास्नी परंपरा पिढीजात से. बारा महीना तेरा काय धनधान्यनी रास खान्देशना वैभवनं कोठार से, सार सामाननी भरेल कोठी से, घट्या-भरगडावर दयता दयता आज चक्कीस्नी थप्पी लागी जायी एवढ्या न्यारन्याऱ्या परकारन्या चक्क्या उन्यात पन घट्यावर दयानी ती रमूस आजबी आठला भाकरना पोपडाले चिटकेल से. उख्खय, मुस्सय, शी, वरला, दाया सायास्नी नी निम्हायतीना सार सामाननी पडजी आडजीनी मया मवथरना भाऊबंदकीना धागा मोठा पक्का व्हयेल से. घरनं खाईस्नी पराईना धाक आजबी आठला आंडोर आंडरीस्ले ते सेज पन हूवा बेट्याबी आजसुध्दा मानमर्यादानी गौर मांडीसन नदीथडीले पानी भराले गयात तरी सासर माहेरना गानास्मा दुखना पवाडास्ले आपला सुखना शब्देस्मा इसरीसनी नांदी ऱ्हायन्यात. 

खान्देशम्हान वरीसभर न्यारन्यारा परकारना सनेस्नी तांगड ऱ्हास मातर या बठ्ठा सनेस्मा महत्वाना आनी आपला वाडवडीलेस्नं डेरगं भरीस्नी याद कराना सन म्हनजे आखाजी. आखाजी हाई वयशाख महीनानी तूरतीयाले येस. खान्देशम्हातला नवा सालनी सुरूवात म्हनजे आखाजी, सालदार,महिनदारस्नी नवा सालनी सुरूवात म्हनजे आखाजी, जमीन जुमलाना येव्हार, पिकपानीनी सुरूवात म्हनजे आखाजी, खेतीमातीनी खेड करीस्नी नवा हांगामनी नवी सुरूवात म्हनजे आखाजी, सासरवाशीनना जिवले इसावा भेटावासाठे माहेरना रस्ता दखाडनारी वाट म्हनजे आखाजी, माहेरना गोडवा टिपानी येय म्हनजे आखाजी, लगीनयाव आपटीस्नी खेतीना कामेस्नी सुरूवात करानी येय म्हनजे आखाजी, खान्देशना लोकवाङमयनं जीतंजागतं ठानं म्हनजे आखाजी, झोकावरला गानास्नी रमूस म्हनजे आखाजी, गौरना पानीले जावानी, गौरना टिपरा खेवानी, नदीवर जाईस्नी शिवव्हरथायी शेजारन्या गावन्या लेकीस्ना थट्टामस्करीम्हा गायासिया दिस्नी एक शारीरीक सिक्सननी उघडी शाडा म्हनजे आखाजी, संकरजीना पिरेमना सात दिनना धना पारवतीनी डोकानी येनीम्हा लावानी येय म्हनजे आखाजी, सारसामाननी जत्रा म्हनजे आखाजी, सुखदुखना परसंग इसरीसनी आनंदना गानास्मान सोताना मननी रमनूक करनारा झोकाना गानास्नी येय म्हनजे आखाजी, मानसेस्नी पत्ता खेवानी वरीसनी वारी म्हनजे आखाजी, घरना करता धरता बाई मानोस जग सोडी जावाव्हर तेनं डेरगं भरानी येय म्हनजे आखाजी, कोनताज भट भिक्षूक बिगर कराना यज्ञ म्हनजे आगारी आनी हायी आगारी टाकानी येय म्हनजे आखाजी, आखाजी हाऊ समदा खान्देशम्हान आवडना सन से, पुरनपोईना सोबत आंबाना रस वरपी वरपी खाावानी म्हनजेच आंबाना जेवनी धूम वठाडानी येय म्हनजे आखाजी, आखाजी सासर माहेर वासीन पोऱ्हीस्नी गवराई बसाडीस्नी आनंदना सवतंतर घडी घटका लुटानी येय म्हनजे आखाजी, आखाजी गवराईना उत्सव म्हनीसनबी मनाडावस कारन तेल्हे मोठी आख्यायिका से. 

खान्देशम्हान पुरूषदेवता आनी स्त्री देवता आशा दोन परकारन्या देवता मानथस. या स्त्री देवतास्मान कानबाई माय, रानबाई, म्हाळसा, गुलाबाई, आसरा, मरीमाय, पांढरी, शितला, वडदाखीन, पिंपळादी, मुराबाई, एकवीरामाय, पाटनादेवी, सटुबाई, धनाई, सटी माय, सत्तरशिंगी माय आनी सर्वास्मान जास्त गोडी वाटनारी स्त्री देवता म्हनजे गवराई से. गवराईना उत्सव म्हनजे लोकवाङमयना झिरा वाहता ठेवनारी हायी मोठी परंपरा से. 

चैतना चावदस फाईन गवराईनी स्थापना करथस.घरेघर पोऱ्ही गवराई मांडथीस, खरंतर हायी गवराई म्हनजेच पार्वतीनं रूप से आशी आख्यायिका से. लोकजीवनना ऐतिहासिक गुरफटा लोकदैवतस लगून व्हडी लई जास. संकरजीले सांगीस्नी गवराई माहेरले येस म्हनजे तीन्हा बाप-भाऊ मुऱ्हाई बनीस्नी जास आनी तीले माहेरले आखाजीना सनना निमितखाल लई येस. आम्हना घरनी बायबेटी म्हनजेच पारवतीनं रूप से. पारवती माहेरले येस तधयफाईन मोठा उत्सवनंज रूप त्या घरले, गावले आनी त्या परीसरले प्राप्त व्हस. आंडरी माहेरले येथीस आनी हाऊ सन साजरा व्हस. चैतना चावदसले गौर मांडथस. लाकूडनी गवराई बनावथस, गौरना मुखवटा लाकूडवर कोरेल ऱ्हास, तीन्हा आसनले दोन घोडास्ना तोंडे कोरेल ऱ्हातस. देान्ही उभा घोडास्ना तोंडेस्ना जागे आडं लाकूड नक्षीकाम करेल बसाडेल ऱ्हास. तेल्हे दोन बारीक दांड्या खाले सोडेल ऱ्हातीस त्या बारीक दांडीस्ले पायना टांगेल ऱ्हास म्हनजेच झोका बनायेल ऱ्हास. आशी हातपाय डिझाईनबन घडायेल गवराई पाटलावर बसाडतस नहीते मंग दोन खुट्या भितडाले ठोकथस आनी गवराईले तठे एक पाटी ठिसन त्या पाटीवर बसाडथस.

जाऊ द्या सुताराच्या आळी

माय सुताराच्या आळी

सुतार चौरंग दे लवकरी वं माय

चौरंग दे लवकरी

सुतारना घरथाई गवराई बनावथस, चवरंग बनावथस आनी कुंभारदादा कडथाई मातीना संकरजी म्हनजेच बारा बलुतेदार आनी आठरा आलुतेदार आसा समदा या सनम्हा एकंदर इस्नी एकी दखाडतस हायी आखाजीनं वैभव से. गवराई बसाडाले धव्व्या माटीघाई पह्यले ते भितडं पोतारी लेथस, त्यावर गहूनाचिकना धव्व्याबरफ रंग तयार करीस्नी त्या रंगघाई पाटोडीस्ना आकारनं नक्सीकाम करीस्नी घर आखथस आनी त्यानाम्हा न्यारन्यारा रंग भरीस्नी सजाडतस ते घर तयार व्हस तेल्हेज गवराईनं घर म्हनतस. मंदीरना आकारनं हायी घर तयार व्हस. आनी जधयफाई गवराई बसाडावस त्या दिवसफाई पोऱ्ही रोज गावनी नदीव्हर न्हयीते मंग गावना बाहेरनी हेरवर जाथीस 

निय्यी हेरनं जांभय पानी

द्या द्या क्रीस्नू घागर भरी

घागर भरानं ..मोल काय  दिसी

दिसू दिसू दंडाना येळा …..

आसं पानी भराना संवाद व्हस तोभी गानाम्हाईनज. आनी ताजं पानी तांबाना तांब्याम्हा भरीस्नी पाच आंबाना पाने ठेवथीस आनी तेन्हावर कयरी ठेवथीस. आनी गाना सुरू व्हतस..

चैतरं वैशाखनी कथा खोकत जाय

आज मनी गौर पानीले जाय

इना पायातला बेला तरी वाजत जाय

आज मनी गौर पानीले जाय

इना कपायनी टिकली तरी चमकत जाय

आज मनी गौर पानीले जाय

टिपऱ्या खेत खेत गाना म्हनत म्हनत गावना दरजाम्हा लाघल्या गलीआलीम्हाबी गाना म्हनत म्हनत घर येथीस आनी गवराईनी रोज त्या पानीघाई आंघोय आस्न्यान करथीस, आंबाना पाने वाहतीस, धाकल्या धाकल्या कैरीस्नी माया बनाईस्नी गवराईना गयाम्हा घालथीस, रोज आसा न्यारन्यारा फयेस्न्या, बियास्न्या, म्हनजेच टरबूजन्या बिया, डांगरन्या बिया, भयमूंगन्या शेंगास्न्या, सोंदडन्या शेंगास्न्या, गोया भिस्कीटेस्न्याबी माया आते कराले लागी जायेल व्हत्यात. या सर्व खाद्य पदार्थस्नी हायी संस्कृती टिकाडानं आनी तिन्हे उजागर करानंबी काम व्हस. या मायास्मातला फये म्हनजेच गवराईना सर्वा नैसर्गिक दागिनाज ऱ्हातस. 

झुई झुई पानी व्हाय तठे,रतन धोबी धोय वं,

रतन धोबी धोय तठे,कसाना बजार वं,

रतन धोबी धोय तठे,तोडास्ना बजार वं..

माय माले तोडा ली ठेवजो

बुधूना हाते दी धाडजो…..

नैसर्गिक प्रतिमा प्रतिके वापरीस्नी न्यारन्यारा दागिनास्नी मागनीबी आपला गानास्ना माध्यमथाईन आंडरी करथीस. गावना गनकज पात्राबी आसा गानास्माई बाहेर येथस.  चैतना महीनाना शेवटले म्हनजेच दसमी-एकादसीले गहू एखादी कुंडीम्हा टाकी देथीस आनी त्या गहू मंग आखाजीना रेाज लगून हालेहाल वाढतस, निदान त्या चारबोटना धान्या व्हयी जाथस. येन्हामांगे स्त्री हाई बीजदेवता व्हती, शेती करनार व्हती हाऊ पन संदेश येन्हाम्हाई देवाना परेत्न व्हस. आध्यात्मिक आख्यायिका पन येन्हामांगे मायमावल्या सांगतीस की, संकरजीनी गवतना तागा लिधा आनी गवराईना डोकाले लावा, तधयफायी आपला मयाम्हातला धान्यास्ना सुगंध डोकाले लावानी हायी परंपरा व्हयनी. सात दिनना धना, धना मन्ह्या बहिनीस्ना डोकाले…..या सात दिननाा धनास्नंबी गानं म्हनावस खान्देशम्हान. आखाजीना रोज सांजऱ्यास्नी मायाबी गवराई मायना गयाम्हा टाकथस, आखाजीना रोज गवराईना समोर निवत ठेवथस, चुल्हाम्हा वाडवडीलेस्नी आगारीबी टाकथस. आगारी म्हनजे कोनथास भटभिक्षूकना मचूक करेल हाऊ एक यज्ञच ऱ्हास. कारन खान्देशम्हजार बहुजन राजा क्रिस्नं,बयी राजाना वंशज सेतस त्या इज्ञानवादी सेतस आनी तेस्ना हाऊ यज्ञ म्हनजेच आगारी ऱ्हास. वरीसभरम्हान घरम्हातला आनी भाऊबंदकीम्हान कोन्ही जर देवदारे चालनं जायेल व्हयी तर तेन्हं डेरगं भरानी पध्दत से. ते डेरगं भरायनं की मंग सर्वा इधी कराले मनमोके सन मनाडाले त्या घरना लोके मोक्या व्हयी जाथस. डेरगं भराले रुचकीनना फुलेस्नी उभी माय करीस्नी धाबाना सऱ्या नहीते कड्याले बांधतस आनी खाले आगारीनं मातीनी घागर ठेवथस, तिनामा बठ्ठा भाऊबंदना लोके पानी टाकथस. आगारी पडनी ते मंग पितरेस्ले ते मुक्त ऱ्हास. आसाज निवत गवराईलेबी ठेवावस. हाऊ निवद म्हनजे खान्देशम्हातल्या खापरवरल्या पुरनपोया, आंबाना रस, रसी, भज्या, कुल्लायास्ना ताट भरेल ऱ्हास. आखाजीना दिवसले बठ्ठया गावम्हातल्या लेकीबायी जमा व्हतीस गौरना गाना म्हनत म्हनत गावनी शिवव्हर जाथीस आनी जशा आथाई या गावन्या पोऱ्ही जायेल ऱ्हातीस तशाज शेजारन्या गावन्या पोऱ्ही तथायी येल ऱ्हातीस. नदीना देान्ही थडीस्ले या पोऱ्ही जमन्यात का मंग गाना म्हनता म्हनता येरायेरले थट्टा मस्करीना गाना म्हनाले लागी जाथीस, गाना मोठा न्यामायतीबी ऱ्हातस..

आम्हना गावना ढोरक्या म्हने

आस्याज बकऱ्या चारथीस का,

रातले आंधाराले भ्यातीस म्हनीन

दिनले खडा मारथीस का…

हेटली गलीले उनात वांगा

शेरभर तुम्ही लेथीस काय,

नाटू पाटीलले दोन बायका

तिसरी तुम्ही व्हतीस काय……

आसा इज्जत लेनारा गाना म्हनता म्हनता गोट पुढे लामत जास, गानास्नं रूपांतर गायास्माबी व्हयी जास येरायेरले टिपऱ्या दखाडी दखाडी गाया देथीस म्हनजेच शारिरीक अवयवस्ना उल्लेख करी करी चिडावाना परेत्न करथीस म्हनजे तरून पोऱ्हीस्ले जसं काही आठे लैंगिक आनी शारीरिक शिक्षननी हायी उघडी शाडाच भरेल ऱ्हास का काय आसच वाटाले लागी जास. तेम्हा मधमा लागला काही भाऊ बी सोबत येल ऱ्हातस त्याबी बहीनीस्ले मदत करथस, दखानीबी मजा लेथस, काही पोऱ्ही खडाबी माराले लागी जातीस. येरायेरना पाठबी लागथीस मंग दिनमावतना टाईमसे घरकडे परत येथीस. रातले मंग गवराईना जागरनना कार्यक्रम सुरू व्हस. समद्या लेकी एकंदर जमथीस आनी टिपरा खेतीस काही रातभर झोकावर बठीस्नी गानाा म्हनतीस, झोका  गावना चौकम्हातला झाडेस्लेबी बांधेल ऱ्हातस, काही काही घरपरत सऱ्याले झोका वट्टानी कोरले बांधेल ऱ्हातस म्हनजे मावठीना पत्तरले लागीस्नी झोका आभाय टिपाले जास. 

नदी नर्मदाना मेय माय नर्मदाना मेय

तठे काय सोनाना पिप्पय व माय सोनाना पिप्पय

त्याले काय चांदीन्या हालकड्या व माय

चांदीन्या हालकड्या

त्याले काय रंगीत पायना वं माय

रंगीत पायना

तापी नर्मदाना उपनद्यास्ना संगमवर जसाकाय सोनाना पिप्पय सेत. बापना दारसे सोनाना पिप्पय से आनी त्या पिप्पयले चांदीन्या हालकड्या लायेल सेतीस आनी हाऊ रंगीत पायना जसा काय या झोकाना माध्यमथाईन दिसी ऱ्हायना तेन्हामा झोपनार हारी, झोका देनार नारी आसा खान्देशना वैभवनी महती वर्नन करनारा गाना म्हनावतस. झाडेस्ले बांधेल झोका देवाले काही भाऊ जायेल ऱ्हातस तर काही मावल्या येरायेरले झोाका देतीस आनी झोका देता तेस्नं कवतुकबी गानाम्हायी करथीस.  सासर माहेरन्या गप्पा गोष्टीस्ना संवाद साधनारा या गाना मोठमोठ्या कथा मांडनाराबी ऱ्हातस. सुखदुखन्या गोष्टी सांगनारा ऱ्हातस. सासरनं कवतुक, माहेरनं कवतुक, सासरन्या खोडी, नातास्मानी गोडी मोक्या मयदानम्हान लयीस्नी खराखुरा आनंद लेवाना हाऊ सन म्हनजे आखाजी ऱ्हास. 

चांदी सोन्याचे टिपरे वं माय, चांदी सोन्याचे टिपरे..

खेयता खेयता झाली रात वं माय, खेयता खेयता झाली रात..

दिरजी बलावाले येती वं माय, दिरजी बलावाले येती..

रातभर हाऊ गवराईना जागर चालत ऱ्हास. जधय आथा रातभर झोका खेवावतस तथा सालदारस्नं खातापेता का खावटी दिस्नी साल ठरस. गनकज पैसाआडकाना येव्हार घडतस, तथा गावना बाहेर पत्ता खेनारस्नीबी धूमज ऱ्हास आसा हाऊ आखाजीना सन मोठा आगाजा करनारा से. आखाजीना झोकावरला गाना म्हनजे जीवननी मोठी आरास उभा करनारा ऱ्हातस. चैतना चावदसले हाऊ सन सुरू व्हस ते आखाजीना रोज सरस. तोपावोत रोज गौरनं पानी लयानं, आंघोय आस्न्यान करानं, टिपरा खेवानं, गाना म्हनानं, झोका खेवानं चालूच ऱ्हास म्हनजे पंधरा दिवसना वर हाऊ सन चालस. शेवटला चार रोजते जथा दखो तथा झाडेस्ले, घरेस्ले झोकाज झोका दिसतस. सासर माहेरना येल तान घालासाठे हाऊ आनंदाना उत्सवज से. खान्देशनी संस्कृतीना हाऊ आखाजी सन म्हनजे वाहता झिरा से. गाव खेडाम्हातला लोकेस्न्या भावनास्ले मोके करनारा सन से.

 डॉ.सदाशिव सुर्यवंशी 

 अध्यक्ष- खान्देश साहित्य संघ महाराष्ट्र राज्य

      ९४०५३१३१३